Houdt de baas bij de les: de waarde van de hofnar

Jij bent niet de eerste baas die wel eens wakker ligt vanwege dit soort vragen. Het zijn er een hoop, dus we gaan nog even door: Heb ik in die ivoren toren zicht op de werkelijke knelpunten binnen je bedrijf? En krijg ik als CEO ook echt alle informatie van de medebestuursleden in de boardroom? Van de HR-afdeling krijg ik misschien te horen dat medewerkers echt tevreden zijn, maar wanneer heb ik de werkvloer voor het laatst van dichtbij gezien?

Het is natuurlijk heel makkelijk om het contact met de vloer te minderen of gewoon niet te hebben. Werknemers van een bedrijf groter dan ongeveer 25 man kunnen de baas op de vloer liever kwijt dan rijk zijn. Bij grote bedrijven zitten er zeker drie en vaak vier lagen aan management tussen de top en werkvloer. Breek daar maar eens, laagdrempelig, doorheen.

Bazen zijn ook maar mensen!

Toch wordt er iets steeds duidelijker, al blijft het nieuw: bazen zijn ook maar mensen met al hun tekortkomingen. Mensen zien niet alles, mensen weten niet alles en mensen maken nu eenmaal fouten. In onze - vaak onnatuurlijke - hiërarchie hijsen we een klein deel van onze medemensen op het schild, die dan worden geacht ons te leiden. Maar als we die mensen niet de juiste informatie geven, als we die mensen weghouden van alles wat de werkelijkheid maakt, hoe moeten zij ons dan leiden?

‘De nar liet de koning af en toe in de spiegel kijken’

Vroeger, in een lang vervlogen tijd, hadden koningen een vergelijkbaar probleem. Niemand in de hofhouding durfde de koning de waarheid te zeggen. Op één hoveling na: de nar. Zijn voornaamste taak was zelfs om de koning met beide benen op de grond te houden. Wij kennen heb nu nog als de grappige mannetje (heel soms was de nar een vrouw) die voor vermaak aan het hof zorgde, maar de hofnar was veel meer. Hij was de vertrouweling van de koning, zijn belangrijkste adviseur, zijn vriend en soms werd de nar ook naar een ander hof gestuurd om namens de koning te praten. De hofnar zorgde in het verleden voor reflectie van de macht. De nar liet de koning af en toe in de spiegel kijken.

Reflectie als noodzaak

Reflectie is een belangrijk onderdeel van ons functioneren en, zeker voor leiders, geen overbodige luxe. In een bewust reflectie-proces worden vanzelfsprekendheden in twijfel getrokken en leert men van én met anderen; dat is zowel noodzakelijk als uitdagend. Voor de mens kan het lastig zijn om eerlijk naar onszelf te kijken en te zien wat we doen en nalaten en zeker in deze tijden van de dwingende sociale media. In die bubbels zijn we eigenlijk alleen maar op zoek naar bevestiging en draait de waardering vaak alleen om oppervlakkige zaken. Daar is het eerlijke zoeken naar motieven, bestaansvragen en morele thema’s totaal uit zicht geraakt.

Twintig jaar geleden besloten wetenschappers de hofnar onder het vergrootglas te nemen. De academici van toen zeiden hetzelfde als ik nu: de hofnar spiegelt, hij nodigt uit tot reflectie. Zonder die spiegeling kan niemand echt groeien. Reflectie geeft inzicht in wie je bent, wat je belangrijk vindt, hoe je handelt en wat daarvan de gevolgen zijn. Een bekend en leuk voorbeeld is het verhaal A Christmas Carol van Charles Dickens. Ebenezer Scrooge wordt hierin door drie geesten geconfronteerd met zijn verleden, zijn heden en zijn toekomst. Hij wordt gedwongen tot reflectie en daardoor weet hij dat hij niet op de goede weg is en weet hij dat hij moet veranderen.

Van hofnar tot profnar

Die hofnar aan het hof is in de loop van de geschiedenis helaas verdwenen, maar zijn gedachtegoed is levend gebleven. Alhoewel de hofnar lang een kwijnend bestaan leed in slechte verhalen en Hollywoodfilms, is hij sinds een jaar of twintig met een revival bezig. Aan het eind van de twintigste eeuw verschenen de eerste hofnarren weer in Engelse organisaties en besturen. Gaandeweg volgden andere landen, waaronder de VS en Nederland. Nu zijn er in zowel Engeland als Nederland zo’n 200 professionele hofnarren, of profnarren, actief.

De profnarren doen nu eer aan hun voorvaderen. Met het uitgebreide palet van hofnar-methoden houdt deze moderne hofnar de koning, of de CEO, of de baas, bij de les. Zelf promoveer nu ik op de hofnargedachte aan de RMS Erasmus en heb ik een bedrijf, waarmee ik als hofnar bij veel bedrijven binnen mag komen; in het verleden onder andere bij de bekende kantoorsoftware-maker AFAS.

'Je kunt maar beter geen narcist aan het roer hebben’

Nu is er natuurlijk een bepaald soort leider dat niet bevattelijk is voor spiegeling. Die het geen zier interesseert of de werkvoer tevreden is. Die de lijnen uitzet en vindt dat iedereen moet volgen. Die denkt dat hij of zij geweldig is en er niks te verbeteren valt. Die ook vindt dat die altijd gelijk heeft en die eigenlijk geen genoeg van zichzelf kan krijgen. Als je er nog geen beeld bij hebt: denk MAGA.

In boardrooms zijn relatief meer van dat soort narcisten te vinden dan erbuiten. De mythe van Narcissus is het verhaal over de obsessieve zelfliefde voor het eigen spiegelbeeld en hoe die foute liefde uiteindelijk leidt tot verlies van alles dat dierbaar is. Zo’n leider kun je maar beter niet aan de roer van een onderneming hebben.

Met zo’n narcist als baas is het moeilijk bijsturen. Narcisten trekken tegelijk ook jaknikkers aan. Die hopen in de slipstream van de sterke leiders op goede baantjes en denken daardoor zelden écht kritisch mee. De leiders van organisaties kunnen hierdoor helemaal makkelijk gaan geloven in hun eigen perspectief en verliezen daarmee de werkelijkheid uit het oog.

Maar ben je als organisatie met een narcist aan de top ook gedoemd? Soms gaat het ook best goed, hoewel dat wel ten koste kan gaan van het werkplezier en de gezondheid van de medewerkers. Maar ook hier biedt de hofnar een oplossing: met een narcist moet je nooit frontaal het gevecht aan gaan. In de tegenspraak gebruikt de hofnar zijn humor. Laat een narcist lachen en de kans dat de voorheen onbereikbare selfkicker bereikbaar wordt voor jouw argumenten is een stuk groter!

Over Juri Hoedemakers

Juri Hoedemakers is spreker, schrijver en haalt nu zijn doctoraat op de hofnargedachte. Eerder won hij de scriptieprijs bij het RMS Erasmus voor zijn onderzoek naar de waarde van de hofnar. Zijn boek Gezocht: Hofnar werd genomineerd als Managementboek van het jaar. Meer weten? Kijk op drshofnar.nl