Eigenaren familiebedrijven missen vaak een goede voorbereiding op hun rol

Dat blijkt uit onderzoek naar eigendom en eigenaarschap bij familiebedrijven uitgevoerd door het Maastricht University Center for Entrepreneurship and Innovation (CEI), in samenwerking met BDO. BDO onderzoekt jaarlijks de dynamiek in en rondom familiebedrijven. 

Eigenaarschap vraagt meer dan ooit

Bij 41% van de (potentiële, huidige of voormalige) eigenaren van familiebedrijven ontbreekt een adequate voorbereiding op het eigenaarschap. Zij bereiden zich vooral zelf voor en ervaren daarin een (te) beperkte rol van de familie. Onderwerpen die in te voorbereiding te weinig aan bod komen, zijn bijvoorbeeld persoonlijke ontwikkeling, bedrijfsstrategie, voorbereiding op ondernemerschap/omgaan met falen en financiële kennis en vaardigheden. Het is opvallend dat nog zoveel eigenaren hun voorbereiding onvoldoende noemen, omdat goed eigenaarschap een familiebedrijf kan maken of breken. De eisen aan eigenaarschap worden steeds hoger, onder meer door uitdijende families, bedrijfsoverdrachten waarbij weinig aandacht was voor de psychologische kant van familiebedrijven en strengere governancenormen. Dat vraagt om professioneel eigenaarschap met specifieke competenties om de rol van eigenaar in te vullen. Drie soorten competenties komen in het onderzoek naar voren: matchingcompetenties (die verwijzen naar het herkennen en benutten van waardevolle combinaties van middelen), governancecompetenties (die betrekking hebben op waardecreatie via effectief bestuur en een passende organisatiestructuur) en timingcompetenties (die gaan over het maken van strategische keuzes op het juiste moment). Dit soort vaardigheden bezit een eigenaar niet automatisch door simpelweg te werken in het familiebedrijf, maar vergen bijvoorbeeld opleiding of training. 

Het onderzoek toont bovendien een duidelijk verschil tussen de voorbereiding op werken ín het familiebedrijf en het eigenaarschap: opleidingen en werkervaring zijn doorgaans gericht op de operationele rol, niet op het bezit en de bijbehorende verantwoordelijkheid. In familiestatuten ontbreekt bijvoorbeeld vaak welke opleiding of competenties nodig zijn om (actief of passief) eigenaar te worden.
Een paradox is dat bijna twee derde (61%) van de eigenaren in het familiebedrijf zichzelf beoordeelt als goede (verantwoordelijk en competente) eigenaren. Verantwoordelijk eigenaarschap is samen met continuïteit de belangrijkste prioriteit van eigenaren, financiële doelen zoals winstoptimalisatie of het veiligstellen van welvaart voor de familie scoren lager. 

Governance cruciaal voor continuïteit

In ruim de helft van de familiebedrijven (54%) ontbreekt een vorm van formele familiegovernance. Deze governance is essentieel om conflicten binnen de familie te voorkomen. Zowel actief als passief eigenaarschap dragen het risico met zich mee dat de verhoudingen binnen een familie op scherp komen te staan. Het onderzoek laat zien dat naarmate familiebedrijven groter worden, de mate van familiegovernance toeneemt. 

Het goed inrichten van de verantwoordelijkheden rondom eigenaarschap is essentieel voor zowel de continuïteit als het succes van een familiebedrijf, zegt Professor dr. Anita van Gils, Scientific Director CEI. “Het is belangrijker dan ooit. Veel familiebedrijven groeien, net als de familie zelf. Zonder professioneel ingerichte familiegovernance neemt de kans op misverstanden en spanningen in de familie flink toe. Als een bedrijf al generaties lang in handen is van dezelfde familie, kunnen er veel vertakkingen zijn in de familie-eigenaarsboom. Wie moet dan allemaal betrokken blijven bij het bedrijf en op welke wijze? Welke keuze maak je als het gaat om eigenaarschap van niet in het familiebedrijf werkende opvolgers? Hoe zet je het dividendbeleid op? Dit soort vragen roept om een strategie rondom eigenaarschap en het inrichten van familiegovernance. Formuleer helder wat eigenaarschap betekent binnen de familie, zowel voor actieve als passieve eigenaren, en welke verwachtingen en competenties daarbij horen.

Meer dan een fiscale handeling

Dankzij regelingen zoals de Bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) is eigendom van familiebedrijven fiscaal aantrekkelijk over te dragen. Het onderzoek benadrukt dat overdracht echter veel meer is dan een fiscale handeling. Enkele respondenten hadden bijvoorbeeld certificaten gekregen zonder dat de familie dit vooraf met hen had besproken. Machiel Gosschalk, Partner en specialist Familiebedrijven bij BDO Nederland: “Eigenaarschap is echt een governancevraagstuk dat om ontwikkeling en bewuste keuzes vraagt. Veel bedrijven zijn nog te operationeel gericht en hebben te weinig aandacht voor hun familiegovernance. Eigenaarschap gaat verder dan belastingoptimalisatie en vraagt om bewuste keuzes, goede afspraken en een stevig governance fundament. We zien dat de complexiteit in familiebedrijven toeneemt. Daarmee is professioneel eigenaarschap geen luxe meer, maar noodzaak. Tijdig investeren in governance, duidelijke rollen benoemen en vastleggen en de eigenaren goed voorbereiden op hun rol, versterkt de familierelaties en daarmee de toekomst van hun onderneming.